ไลฟ์บายดอกเตอร์พัฒน์คลินิกเฉพาะทางด้านเวชกรรมสูตินรีเวช · ใบอนุญาตเลขที่ 10102004165
คู่มือฉบับเข้าใจง่ายทุกตัวยาในการรักษามีบุตรยาก — แต่ละตัวทำงานอย่างไร ใช้ตอนไหน และยี่ห้อที่มีในประเทศไทย
โดย นพ.พัฒน์ศมา วิจินศาสตร์วิจัย, MD, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG
คนไข้มีบุตรยากทุกท่าน — แม้แต่คนที่เคยผ่าน IVF มาแล้ว — ก็มักรู้สึกว่าชื่อยาต่าง ๆ มันเยอะและงงไปหมด บทความนี้จะพาไปรู้จักทุกตัวยาที่พวกเราใช้ในคลินิก โดยจัดกลุ่มตามวิธีที่เราใช้จริง ๆ
การรักษาแบ่งได้เป็น 2 ส่วน คือ รอบเก็บไข่ (กระตุ้นไข่ + ยับยั้งไข่ตกก่อนกำหนด + trigger shot) และ รอบย้ายตัวอ่อน (เตรียมผนังมดลูก) ยาที่ใช้ต่างกัน แต่เป้าหมายเดียวกันคือ ให้ตัวอ่อนได้กลับเข้ามดลูกในจังหวะที่ผนังมดลูกพร้อมรับที่สุด
เป้าหมายในขั้นนี้คือ ทำให้ถุงไข่โตหลายใบ ในรอบเดียว เพื่อให้ได้เซลล์ไข่จำนวนมากไปปฏิสนธิ ยากระตุ้นไข่มี 2 รูปแบบ คือ ยากินและยาฉีด
ส่วนใหญ่ใช้ในการตั้งครรภ์ตามธรรมชาติ ในคนไข้ PCOS ที่ไข่ไม่ตก ในรอบ IUI หรือใน mild/minimal-stim IVF ในประเทศไทยใช้กันแพร่หลาย 2 ตัว ได้แก่
จับกับตัวรับ estrogen ในสมองส่วน hypothalamus ทำให้สมองคิดว่าฮอร์โมนต่ำจึงหลั่ง FSH เพิ่มขึ้น กระตุ้นให้ถุงไข่โต
ข้อเสีย: ยังไปต้าน estrogen ที่ผนังมดลูกด้วย อาจทำให้ผนังมดลูกบางกว่าปกติ ไข่อาจตกเร็วหรือช้ากว่าที่คำนวณ 25–50% และผลอาจตกค้างในรอบถัดไป
เม็ด 50 mg · กิน 1–3 เม็ด/วัน × 5 วัน เริ่มวันที่ 3–5 ของรอบเดือน · ยี่ห้อ: Ovinum, Ova-mit, Duinumยับยั้งเอนไซม์ aromatase ที่เปลี่ยน testosterone เป็น estrogen ระดับ estrogen ที่ลดลงกระตุ้นให้สมองหลั่ง FSH เพิ่ม ถุงไข่จึงโต เดิมเป็นยารักษามะเร็งเต้านม มีงานวิจัยรองรับการใช้ off-label ในการกระตุ้นไข่
ข้อเสีย: เสี่ยงผนังมดลูกบางเช่นเดียวกับ Clomiphene แต่มักไม่รุนแรงเท่า
เม็ด 2.5 mg · กิน 1–3 เม็ด/วัน × 5 วัน · ยี่ห้อ: Femara, Letrovitae, Letrozole Alvogen
สำหรับ IVF/ICSI ที่ต้องการไข่จำนวนมาก ยาฉีด FSH คือตัวหลัก ในตลาดปัจจุบันแบ่งเป็น 3 กลุ่มใหญ่
ผลิตจาก Chinese hamster ovary cell line ปากกาแบบปรับขนาดยาได้ — หมุนขนาดขึ้น-ลงได้ก่อนฉีด แต่พอฉีดออกแล้วหมุนกลับไม่ได้
ปากกา: 300 · 450 · 900 IU · IUI: 50–100 IU/วัน · IVF: 150–300 IU/วัน (สูงสุด 450 IU)ตัวยาเหมือน Gonal-F แต่เป็นเข็มฉีดสำเร็จรูปครั้งเดียว ปรับขนาดไม่ได้ ต้องใช้ตามขนาดในเข็ม
เข็มฉีดสำเร็จรูป: 75 · 150 · 225 · 300 IUผลิตจาก Chinese hamster ovary line เช่นกัน มีทั้งขวด vial (50, 100 IU — ผสมเอง) และ cartridge (300, 600 IU) ที่ต้องใช้กับปากกา Puregon เฉพาะ หมุนได้แค่ทิศเดียว ห้ามหมุนกลับ
Vial: 50 · 100 IU · Cartridge: 300 · 600 IUผลิตจาก human fetal retinal cell line โมเลกุลจึงใกล้เคียง FSH ธรรมชาติในคนมากที่สุด ขนาดยาคิดเป็น microgram ไม่ใช่ IU ปากกาปรับขนาดได้
ปากกา: 12 · 36 · 72 mcgสกัดจากปัสสาวะของสตรีวัยทอง มีทั้ง FSH และมีฤทธิ์ LH จาก hCG เหมาะกับคนไข้ที่ต้องการ LH เพิ่ม แบบ multidose ให้แพทย์สั่งขนาดตามเหมาะสมได้
Vial: 75 IU · Multidose: 600 IU · 1200 IU · custom 37.5–300 IUhMG อีกยี่ห้อ ในไทยมีเฉพาะขนาด 75 IU vial (บางประเทศมี IVF-M HP 600 IU multidose)
Vial: 75 IUFSH ที่ดัดแปลงต่อหางของ hCG เข้าไป — ฉีดเข็มเดียวออกฤทธิ์ 7 วัน ไม่ต้องฉีดทุกวันในสัปดาห์แรก
เข็มฉีดสำเร็จรูป: 100 · 150 mcgตัวเดียวในตลาดที่มีทั้ง r-hFSH (follitropin alfa) และ r-hLH (lutropin alfa) อยู่ในปากกาเดียวกัน — เหมาะกับคนไข้ที่ต้องการ LH เพิ่มจริง ๆ
ปากกา: 300+150 · 450+225 · 900+450 IU
เมื่อถุงไข่โตขึ้น ระดับ estrogen สูงขึ้น สมองจะสร้าง LH surge ตามธรรมชาติทำให้ไข่ตก — ซึ่งเราไม่ต้องการเพราะจะเก็บไข่ไม่ทัน จึงต้องใช้ยาป้องกัน 2 ตระกูลนี้
บล็อกตัวรับ GnRH โดยตรง จึงไม่มี LH surge เข็มฉีดสำเร็จรูป — ดึงออก ฉีด เสร็จ
250 mcg (0.25 mg) เข็มสำเร็จรูปกลุ่มยาเดียวกัน แต่มาเป็น vial + น้ำผสม — ต้องผสมก่อนฉีด
250 mcg (0.25 mg) vialProgesterone บล็อก LH surge เหมือนที่ยาคุมทำ ใน PPOS เราใช้ progestogen แทนเพื่อกัน premature ovulation ตัวยาที่นิยม: Provera, Duphaston, Utrogestran, Cerazette และ Visanne (dienogest)
เมื่อถุงไข่โตได้ขนาดที่ต้องการ เราต้องส่งสัญญาณให้ไข่สุกและพร้อมเก็บ ตัวเลือกมี 2 กลุ่ม
เข็มสำเร็จรูป — กระตุ้นให้ต่อมใต้สมองปล่อย LH ของร่างกายตัวเองออกมาแรง ๆ เหมาะกับคนไข้เสี่ยง OHSS
0.1 mg เข็มสำเร็จรูปกลไกเดียวกับ Decapeptyl มาในรูป vial ต้องผสมก่อนฉีด
0.1 mg vialhCG จับตัวรับ LH เดียวกัน แต่ออกฤทธิ์นานกว่า LH ธรรมชาติ — เป็น trigger เข็มเดียวที่ไว้ใจได้
250 mcg ปากกาสำเร็จรูปhCG สกัดจากปัสสาวะ vial — ฉีดเข้ากล้าม (ยี่ห้อ Pregnyl เดิมไม่มีขายในไทยแล้ว)
5000 IU vialสำหรับการย้ายตัวอ่อนแช่แข็ง (FET) เราใช้ฮอร์โมนเพียง 2 ตัว: estrogen ในครึ่งแรกของรอบเพื่อเพิ่มความหนาผนังมดลูก และ progesterone ในครึ่งหลังเพื่อให้ผนังพร้อมรับตัวอ่อน
มีทั้งแบบเม็ดกิน เจลทา แผ่นแปะ และแบบสอดช่องคลอด ช่องทางการให้ยาสำคัญมาก: ยากินต้องผ่านตับก่อน ทำให้เหลือถึงมดลูกแค่ 10–20% ของขนาด 100 mg ที่กิน ในขณะที่แบบผ่านผิวหนัง (transdermal) เหลือถึง 70–80%
Progesterone แบบกินถูกตับย่อยหนักมากทำให้เกิดคลื่นไส้และเวียนหัว เราจึงนิยมใช้ แบบสอดช่องคลอด และฉีดเข้ากล้ามแทน สำหรับ dydrogesterone (Duphaston) เป็น synthetic ที่หลีกเลี่ยงผลข้างเคียงเหล่านั้นและกินได้
บางครั้งเราใช้ ก่อน รอบกระตุ้นเพื่อจัดรอบเดือนให้ตรงหรือกดซีสต์ที่เหลืออยู่ ยี่ห้อที่มีในไทย: Marvelon, Mercilon, Diane-35, Yasmin, Yaz, Belara, Natazia, Microgynon-30ED
สำหรับ endometriosis หรือ chocolate cyst — มักใช้ก่อนรอบ IVF เพื่อลดการอักเสบของโรค
Dopamine agonist สำหรับ hyperprolactinemia (prolactin สูง) ซึ่งกดการตกไข่
สำหรับ PCOS ที่มี insulin resistance — ช่วยให้ไข่ตกและตอบสนองยากระตุ้นดีขึ้น
500 · 850 mg · 1000 mg XRบทความนี้เขียนโดย นพ.พัฒน์ศมา วิจินศาสตร์วิจัย, MD, MClinEmbryol, EFOG-EBCOG, EFRM-ESHRE/EBCOG, FACOG ข้อมูลยี่ห้อและขนาดยาสะท้อนผลิตภัณฑ์ที่มีขายในประเทศไทย ณ ขณะที่เขียน และอาจเปลี่ยนแปลงได้ตามเวลา กรุณาปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์ผู้สั่งจ่ายยาทุกครั้ง
Keywords: gonadotropin · IVF · ICSI · GnRH · LH · FSH · estradiol · progesterone · GnRH agonist · GnRH antagonist · dipherelin · triptorelin · ganirelix · cetrorelix · orgalutran · cetrotide · gonal-f · puregon · rekovelle · follitrope · menopur · IVF-M · IVF-C · Ovidrel · ยาที่ใช้ในการทำ IVF · ยากระตุ้นไข่
